Jaarverslag 2016

Onze dynamische omgeving

Schiphol Group opereert in een dynamische omgeving. Om onze maatschappelijke opdracht te kunnen blijven uitvoeren, moeten we alert en toekomstgericht reageren op ontwikkelingen binnen en buiten de luchtvaartsector.

Centraal hierbij staat dat we de drijfveren van de groei in luchtvervoer moeten begrijpen. Het jaar 2016 geeft daar extra aanleiding toe omdat de groei in het aantal passagiers van en naar Schiphol onverwacht hoog uitviel: na een toename van 4,6 procent in 2014 en 6,0 procent in 2015, kwamen we in 2016 uit op ruim 9 procent. De Airports Council International (ACI) schat de wereldwijde groei in het aantal passagiers op 4,9 procent. Ook het aantal tonnen vracht is toegenomen, tot een recordvolume van 1,66 miljoen ton. Amsterdam Airport Schiphol is nu voor passagiers de derde luchthaven van Europa. In vrachtvolume neemt Schiphol al een aantal jaar de derde plaats in.

Doorgaans kunnen we de vraag naar luchtvervoer voorspellen aan de hand van de economische verwachtingen. Ook nu nog zijn die richtinggevend, maar we zien dat economische variabelen in steeds mindere mate een verklaring geven voor de ontwikkelingen in de sector. Zo is de sterke groei in het aantal passagiers niet alleen toe te schrijven aan de groei van de Nederlandse economie en de zich herstellende wereldeconomie.

Groei is veel meer een consequentie van keuzes die individuen en bedrijven maken. Schiphol heeft daar als organisatie slechts een beperkte invloed op. Allerlei maatschappelijke, geopolitieke en economische factoren spelen een rol. We benoemen en monitoren deze om te kunnen vaststellen welke (top)risico’s we lopen en wat de consequenties zijn voor de luchtvaart en Schiphol Group in het bijzonder. Waar nodig passen we ons beleid binnen de vijf strategische thema's aan: Top Connectivity, Excellent Visit Value, Competitive Marketplace, Development of the Group, en Sustainable & Safe Performance. In de SWOT wordt een overzicht gegeven welke trends en ontwikkelingen vertaald kunnen worden in sterktes, zwaktes, kansen of bedreigingen. In deze SWOT komen ook een aantal thema's naar voren die specifiek voor Schiphol aan de orde zijn.

Maatschappelijke en economische ontwikkelingen

Drijfveren voor groei

Globalisering

De maatschappij wordt op economisch en sociaal vlak steeds internationaler. Handelsbarrières worden geslecht. De economie is meer dan vroeger een complex netwerk van (kleinere) bedrijven in plaats van conglomeraten. Dat resulteert in een sterkere specialisatie, ook geografisch gezien. Dit levert nieuwe internationale handels- en kennisstromen op, en daarmee groeit de vraag naar (lucht)verkeer.

Ook in de persoonlijke leefomgeving zien we deze globalisering. Dankzij sociale netwerken als Facebook, Twitter en Instagram kennen vrienden- en kennissenkringen geen grenzen meer. Een groeiend aantal internationale contacten stimuleert ook in de persoonlijke sfeer de vraag naar vliegreizen.

Verstedelijking

De hele wereld, ook Nederland, verstedelijkt. Mensen en organisatie willen het liefst dicht bij elkaar zitten, en op plekken waar de kans op werk het grootst is. Op globaal niveau zien we dat stedelijke regio’s (Global Cities, metropolen) economische activiteit naar zich toetrekken en het steeds beter doen, terwijl meer afgelegen gebieden en steden het steeds moeilijker krijgen.

Luchthavens bij grote steden/metropolen winnen aan belang. Steden met een zakencentrum relatief dicht bij de luchthaven (Amsterdam, Zürich, Kopenhagen, Frankfurt) zullen het naar verwachting beter doen dan steden met een luchthaven ver weg.

Nieuwkomers in het internationale verkeer

Er zijn grote groepen mensen die voorheen geen of weinig internationale reizen maakten, zoals inwoners van China. Voor andere landen zal mogelijk in de toekomst de visumplicht vervallen (bijvoorbeeld Turkije), waardoor een belangrijke drempel voor internationale reizen verdwijnt. Samen met onze businesspartners hebben we de China Board opgericht: het doel hiervan is dat we in de benadering van de Chinese reizigers altijd rekening houden met hun culturele gewoonten.

Tijd is kostbaarder

Zowel in het zakelijke als in het sociale leven zijn we tijd steeds meer gaan waarderen. Tijd is kostbaarder dan ooit. Duurde een zakenreis voorheen twee dagen, nu is het niet ongewoon binnen een halve dag weer terug te vliegen van een vergadering. Met een fijnmazig Europees netwerk kan Schiphol inspringen op het verlangen naar meer snelheid en efficiency.

Ook hier zien we een parallel lopende ontwikkeling in de privésfeer: voor vakanties plannen reizigers de vluchten steeds efficiënter. Een optimaal reisschema wint het van een directe vlucht die op een minder handig tijdstip vertrekt. De drang naar efficiëntie zal ook een uitwerking kunnen hebben op de operatie: wachtrijen worden minder geaccepteerd, tenzij de wachttijd op een nuttige manier kan worden ingevuld.

Een groeiende behoefte aan meer keuze uit vluchten werkt in het voordeel van luchthavens met een groot netwerk en een hoge frequentie aan vluchten.

Vliegtickets goedkoper

De prijzen voor vluchten zijn over de gehele linie fors gedaald, onder andere als gevolg van de toegenomen concurrentie tussen de luchtvaartmaatschappijen en de lagere olieprijzen. Het reisgedrag is daardoor veranderd: waar vroeger voor velen één vliegvakantie per jaar haalbaar was, zijn er nu twee of meer mogelijk. Als de vluchten goedkoper zijn, wordt het vaker vanzelfsprekend dat mensen (tijdelijk) werken of wonen in een ander land.

Groei inkomend toerisme

Nederland is steeds populairder als bestemming voor een vakantie of meerdaags uitstapje. In 2016 bezochten 15,7 miljoen toeristen Nederland, een groei van 5 procent. Dat is voor een groot deel toe te schrijven aan de aantrekkingskracht van Amsterdam, maar ook bijvoorbeeld Rotterdam is in trek onder buitenlandse toeristen. Factoren als een gunstige economie in combinatie met een lage euro hebben een stimulerende werking. Ook de beschikbaarheid van vluchten speelt een rol: de groei van bijvoorbeeld het aantal Indiase toeristen in 2016 is direct te linken aan de extra vliegcapaciteit. Het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen verwacht dat het aantal buitenlandse gasten in 2017 verder zal groeien.

Schaarste van de capaciteit op Schiphol

Tot 2020 is Schiphol begrensd op 500 duizend vliegbewegingen. In het licht van deze schaarste op korte termijn hebben luchtvaartmaatschappijen het afgelopen jaar vermoedelijk een versnelde groei op Schiphol gerealiseerd om zich van de beperkt beschikbare capaciteit te verzekeren.

Versterking concurrentiepositie

Ontwikkelingen in de luchtvaartsector
Hoewel groei van het luchtverkeer voor de komende jaren vanzelfsprekend lijkt, betekent dat niet automatisch dat een evenredig deel daarvan terechtkomt bij de luchthavens van Schiphol Group. Daarvoor dienen we onze positie ten opzichte van de concurrentie mee te wegen. Ook (technologische) ontwikkelingen in de gehele luchtvaartsector bepalen hoe we onze luchthavens en met name de hub Schiphol kunnen versterken.

Concurrentie vanuit het Midden-Oosten

Hubluchthavens in het Midden-Oosten zijn grote concurrenten voor de Europese hubs. Momenteel zien we wel een aantal ontwikkelingen dat ervoor zorgt dat de druk in elk geval tijdelijk niet verder toeneemt. Luchthavens in het Midden-Oosten brachten in 2016 voor het eerst ook voor overstappende passagiers luchthavengelden in rekening. Deze verhoging van de visit cost zouden de concurrentiepositie van deze luchthavens iets kunnen verzwakken. Er zijn ook andere ontwikkelingen die van invloed zijn. Specifiek voor onze concurrent in Turkije, de luchthaven van Istanbul, geldt dat deze minder in trek is door de reeks aanslagen en het politieke klimaat in Turkije. Dit kan een tijdelijk effect zijn, waar ook andere luchthavens last van hebben. Op de lange termijn zal Istanbul, met de opening van de nieuwe luchthaven, een geduchte concurrent blijven.

Concurrentie voor netwerkcarriers

De rol van lowcostmaatschappijen wordt almaar groter, in Europa maar ook op intercontinentale routes. Netwerkcarriers moeten het hoofd bieden aan deze concurrentie met kostenverlaging en een aantrekkelijker product. Luchthavens spelen hierin een belangrijke rol. We constateren dat ook netwerkairlines interesse hebben om zelf lowcostvervoer te ontwikkelen, zowel binnen Europa als voor de lange afstand.

Hub-to-hubverkeer stijgt

We zien veranderende patronen in het langeafstandsverkeer, met name tussen Europa en Noord-Amerika. Het percentage passagiers (zowel economy als business/first class) dat reist op dit traject en een directe vlucht neemt naar zijn of haar bestemming is de afgelopen tien jaar gedaald van 53 naar 45. Steeds meer reizigers maken een overstap op een intercontinentale reis. Dat kan te maken hebben met bijvoorbeeld de prijs van het ticket of het tijdstip van de vluchten. Ook komt het vaker voor dat reizigers twee keer overstappen.

Schaarste van capaciteit

De groei van het luchtverkeer heeft niet alleen gevolgen voor de bezetting op Schiphol. Veel grote Europese luchthavens lopen tegen hun capaciteitsgrenzen aan. Schaarste wordt dus een breder probleem. Ook op de regionale luchthavens van Schiphol Group is er behoefte aan meer capaciteit. In zowel Eindhoven als Rotterdam wordt gewerkt aan uitbreiding. De nieuwe luchthaven van Lelystad zal ook in die capaciteitsbehoefte gaan voorzien, met name voor leisureverkeer. Hierdoor zal het mainportgebonden verkeer op Schiphol ruimte krijgen om te groeien.

Inzet van nieuw type vliegtuigen

Nieuwe technologieën veranderen de actieradius van vliegtuigen. Toestellen als de Boeing 787 en de Airbus 350, die de Boeing 747 of 777 vervangen, zijn in staat een hub 'over te slaan'. Dat werkt in principe in het nadeel van hubluchthavens. We zien echter dat de nieuwe toestellen vooral vliegen op de al bestaande routes. Daar waar ze nieuwe routes bezetten, hebben die bijna allemaal een primaire hub als vertrek- of eindpunt. Als deze trend zich doorzet, kunnen hubs als Schiphol, hier uiteindelijk meer voor- dan nadeel van ondervinden.

Overige ontwikkelingen

Relatie met ons businessmodel

Online en offline shoppen

Het consumentengedrag is de laatste jaren sterk veranderd. Reizigers verwachten steeds meer een omnichannelaanbod, waarbij consistente en up-to-date informatie altijd beschikbaar moet zijn. Online shoppen is een bedreiging voor de traditionele winkels, ook op luchthavens, maar biedt tegelijkertijd een kans door het ontwikkelen van een omnichannelbenadering. Winkels op luchthavens zullen een nog gevarieerder aanbod moeten hebben, zowel online als offline. We werken met onze businesspartners aan nieuwe businessmodellen voor retail, horeca en media.

Ook de mogelijke afschaffing van taxfreeverkopen van tabak en alcohol en de beperking van het aantal stuks handbagage dat passagiers aan boord mee mogen nemen (de zogenoemde ‘one-bag rule’) vormen een bedreiging voor de winkelverkopen op luchthavens.

Digitalisering en innovatie

Onze samenleving digitaliseert in hoog tempo. Nieuwe marktpartijen en producten dienen zich aan om voor allerhande activiteiten of functies digitale ondersteuning of oplossingen te bieden. Mensen staan bovendien overal en altijd in verbinding met elkaar. Reizigers maken in steeds vaker gebruik van de beschikbare technologische middelen voor het voorbereiden, boeken en beleven van hun reis. Luchthavens moeten mee met deze ontwikkeling en ervoor zorgdragen dat zij de passagier optimaal kunnen bedienen voor en tijdens de reis (off- en online). Schiphol bereidt zich voor op haar rol in deze veranderende wereld door te investeren in innovaties als biometrie op de grens, smart assets en mobiliteitsservices. Door digitale contactmomenten goed te benutten, komen en blijven we in verbinding met reizigers en kunnen we hen nog beter van dienst zijn.

Mobiliteit verandert

De jonge generatie vindt het bezit van een auto minder belangrijk dan eerdere generaties. Een auto is niet langer een statussymbool. Autodelen wordt steeds populairder, zeker in de grote steden waar openbaar vervoer of de fiets een goed alternatief is voor de auto. We zien ook dat nieuwe businessmodellen zoals Uber steeds volwassener worden. De zelfrijdende auto zal naar alle verwachting al rond 2020 zijn intrede doen in het straatbeeld. Dit zal effect hebben op het gedrag en de vervoerskeuze van mensen, op bepaalde beroepen zoals taxichauffeurs, het gebruik van het wegennet en op de behoefte aan parkeervoorzieningen.

Brexit

De Brexit stelt Schiphol voor potentiële uitdagingen op het gebied van connectiviteit en douanecontroles ten aanzien van vracht en bagage. Afhankelijk van hoe de Brexit vorm gaat krijgen, kan deze consequenties hebben voor de afspraken die nu in EU-verband gelden voor het luchtruim en Britse carriers. Het is denkbaar dat (aanvullende) regelgeving voor goederen worden geïntroduceerd en mogelijk aanvullende grens- en visumcontroles door de Koninklijke Marechaussee. Het Verenigd Koninkrijk is een zeer belangrijke markt voor Schiphol met bijna 15 procent van de reizigers; wekelijks zijn er bijna duizend vertrekkende vluchten.

Duurzame luchtvaart

De internationale luchtvaartsector is verantwoordelijk voor ongeveer 2,5 procent van de wereldwijde uitstoot van CO2. De emissie zal bij de verwachte groei van het luchtverkeer verder toenemen. In Montreal is tijdens de driejaarlijkse conferentie van de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie van de VN (ICAO) afgesproken dat de sector de uitstoot gaat verminderen door technologische innovatie, verbeterde procedures en het gebruik van biofuel. Alhoewel de focus ligt op de airlines, zijn airlines en airports zo met elkaar verweven dat ook airports zullen moeten meewerken om de emissies te reduceren.

Lees verder: Wat dit betekent voor onze luchthavens