Jaarverslag 2016

Beoordeling belangrijkste risico's

Om onze risico’s te beoordelen en vergelijken, maken we gebruik van een risicomatrix. Hiermee wegen we onze risico’s op basis van een inschatting van de kans dat het risico zich voordoet en een inschatting van de gevolgen voor het behalen van de doelstellingen van de onderneming. De impact is niet alleen gebaseerd op de financiële consequenties voor de onderneming, maar ook op de gevolgen voor onze reputatie. We hebben de tien belangrijkste risico’s, die hieronder worden beschreven, in de risicomatrix geplaatst, waarbij we rekening houden met de genomen beheersmaatregelen.

Classificatie van de risico’s van Schiphol Group na toepassing van beheersmaatregelen

Risico = Kans x Impact (impact is zowel financiële impact als impact op reputatie)

Toename

Gelijk

Afname

Strategische risico's

A > Veranderingen in vraag naar luchtvervoer

Het risico

De inkomsten van Schiphol Group zijn voor het merendeel afhankelijk van de vraag naar luchtvervoer van zowel passagiers als vracht op haar luchthavens. Economische, geopolitieke en demografische ontwikkelingen kunnen leiden tot onverwachte veranderingen in het aantal passagiers en in de hoeveelheid vracht. Ook concurrentie van andere luchtvaartmaatschappij/luchthavencombinaties zoals in Turkije en het Midden-Oosten kan van invloed zijn op de vraag. We zijn bijzonder gevoelig voor ontwikkelingen die gevolgen hebben voor onze hubcarrier. Een structurele afname van het aantal passagiers kan ons netwerk van bestemmingen negatief beïnvloeden. Verder beperkt onze relatief vaste kostenstructuur de flexibiliteit om onverwachte veranderingen in de vraag op te vangen.

De beheersing

De belangrijkste invloeden op de vraag zijn extern en vallen grotendeels buiten onze invloedssfeer. Het is daarom essentieel dat we een open dialoog onderhouden met al onze stakeholders en externe ontwikkelingen op de voet volgen om te kunnen inspelen op wijzigingen in de vraag en de nodige acties te kunnen ondernemen. In onze businessplanning houden we rekening met verschillende scenario's met betrekking tot de vraag naar luchtvervoer, om zo de robuustheid van onze plannen voor de lange en korte termijn zeker te stellen. Ondanks dat een aanzienlijk deel van onze kostenstructuur bestaat uit vaste kosten, hebben we onze flexibiliteit geoptimaliseerd door een groot aantal activiteiten uit te besteden. Samen met een solide financiële positie en modulaire investeringsplannen creëren we daarmee de nodige flexibiliteit om ons aan te kunnen passen aan veranderende marktomstandigheden.

B > Ontwikkeling van de capaciteit

Het risico

Als gevolg van de lange aanlooptijd en de complexiteit van capaciteitsuitbreidingen bestaat er een aanzienlijk risico dat omstandigheden tijdens de vaak lange ontwikkelperiode wijzigen, waardoor projecten niet op het juiste moment worden opgeleverd of bij oplevering niet de juiste oplossing bieden. Dit risico is vooral de laatste jaren aanwezig als gevolg van het snel groeiende aantal passagiers, waardoor we in piektijden tegen grenzen van de capaciteit van de bestaande infrastructuur aanlopen, terwijl de capaciteitsuitbreiding die wordt voorzien met de ontwikkeling van de eerste fase van het Capital Programme pas over een aantal jaren beschikbaar zal zijn. Met de ontwikkeling van de eerste fase van het Capital Programme bestaat het risico dat onverwachte ontwikkelingen in de komende jaren, zoals structurele veranderingen in het type en aantal passagiers of politieke ontwikkelingen met betrekking tot toekomstige groei van Schiphol, van invloed zijn op de verwachte opbrengst van de investering. Dat zou significante consequenties kunnen hebben voor onze financiële positie.

De beheersing

We passen een holistische benadering toe bij het oplossen van capaciteitsknelpunten. We kijken daarbij niet alleen naar investeringen in nieuwe activa maar zoeken ook naar mogelijkheden om de capaciteit te vergroten middels procesinnovaties waarmee we het rendement op onze activa verhogen. Zodoende hebben we de capaciteit van de terminal de afgelopen jaren weten uit te breiden om de groeiende stroom passagiers op te vangen. Wanneer grote investeringen uiteindelijk toch nodig zijn, zoals nu het geval is, streven we ernaar om verrassingen voor te zijn met een uitgebreide en gedegen analyse waarbij we onder andere rekening houden met de wensen van stakeholders en gebruikmaken van lange- en kortetermijnscenario's voordat we de definitieve investeringsbeslissing nemen. Om de flexibiliteit te optimaliseren, voeren we investeringsprojecten zoveel mogelijk modulair uit.

C > Veranderend consumentengedrag

Het risico

Retailactiviteiten op luchthavens ondervinden sterke concurrentie van internet- en omnichannel retailconcepten. Prijstransparantie en nieuwe verkoopconcepten veranderen het koopgedrag van consumenten en ondermijnen de traditionele voordelen van de luchthavenretail. Dit heeft de afgelopen jaren geleid tot een afname in de bestedingen per passagier, vooral bij traditionele luchthavenwinkels (drank, sigaretten, parfums). De bestedingen per passagier staan ook onder druk door de toegenomen drukte in de vertreklounges.

Ons parkeerproduct ondervindt concurrentie uit verschillende hoeken, zoals bijvoorbeeld van andere partijen rondom Schiphol die parkeerdiensten aan reizigers aanbieden en van alternatieve vervoersvormen. Vooral gedurende piektijden, wanneer de bestaande parkeercapaciteit niet altijd toereikend is, zullen passagiers moeten uitwijken naar alternatieven. Deze piekdruktes beïnvloeden tevens de aantrekkelijkheid van onze parkeerproducten. Ondanks de verwachte groeiende vraag naar parkeren de komende jaren, zijn er verschillende ontwikkelingen met betrekking tot mobiliteit die deze vraag op de lange termijn structureel kunnen veranderen. Voorbeelden zijn de trend naar meer autodelen en minder auto-eigenaarschap, en de ontwikkelingen op het gebied van zelfrijdende auto's.

De beheersing

De dalende bestedingen per passagier willen we ombuigen door het huidige productaanbod en de winkeloppervlakte per passagier te optimaliseren teneinde het bestedingspotentieel te maximeren. In het kader van het Capital Programme zijn al projecten opgestart om het winkelaanbod te verbeteren en de winkeloppervlakte te vergroten. Daarnaast investeren we in de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen, zoals de introductie van innovatieve concepten of samenwerkingsverbanden op het terrein van omnichannel-concepten.

Om de groeiende vraag naar parkeercapaciteit het hoofd te bieden en de drukte tegen te gaan zullen, in het kader van het Capital Programme, bestaande faciliteiten worden uitgebreid en nieuwe parkeerfaciliteiten worden ontwikkeld, zowel op Schiphol-Centrum als op afstand. We zullen de ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit nauwlettend blijven volgen, de mogelijke impact op onze business analyseren en onderzoeken hoe we kunnen inspelen op deze ontwikkelingen, bijvoorbeeld door samen te werken met nieuwe spelers in de mobiliteitssector.

D > Marktontwikkelingen in vastgoed

Het risico

De waarde van ons commercieel vastgoed wordt beïnvloed door ontwikkelingen op nationale en internationale vastgoedmarkten. Veranderende marktomstandigheden kunnen ertoe leiden dat de bezetting van ons vastgoed terugloopt, de huurniveaus omlaag gaan en dat huurincentives toenemen, met winst- en waardedalingen als gevolg. Dit risico wordt verhoogd door de hoge concentratie vastgoed voor de luchtvaartsector op Schiphol en onze afhankelijkheid van een klein aantal zeer grote huurders. Ondanks het herstel van de vastgoedmarkt in de laatste jaren zien wij een tweedeling ontstaan in de markt tussen A-locaties, zoals Schiphol-Centrum, die een positieve ontwikkeling laten zien en B-locaties, zoal Schiphol-Zuidoost, waarvan de ontwikkeling achterblijft. Eventuele (tijdelijke) leegstand kan een significant effect hebben op het rendement.

De beheersing

Om dit risico zo goed mogelijk te beheersen, volgen we nauwlettend de ontwikkelingen in de vastgoedsector en zijn we alert op mogelijke nieuwe klanten. De waarde van de portefeuille wordt ieder half jaar vastgesteld door roulerende taxateurs. Dit zorgt ervoor dat de waardering actueel blijft en de toetsing onafhankelijk. De ontwikkeling van de portefeuille richt zich met name op investeringen in renovaties en herontwikkeling om de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de A-locaties te waarborgen. Er gelden minimumverkoopeisen voor de (her)ontwikkeling van projecten om ontwikkelingsrisico's te beheersen.

E > Politieke omgeving

Het risico

Politieke ontwikkelingen, beleidswijzigingen en Europese of nationale wet- en regelgeving kunnen van grote invloed zijn op onze activiteiten. Onze aviation-activiteiten zijn economisch gereguleerd. Aanpassingen in de regulering of veranderingen in ons businessmodel die niet zijn verdisconteerd in de huidige regulering kunnen het vermogen en de flexibiliteit van Schiphol om te investeren in capaciteit en kwaliteit aantasten. Dit kan weer gevolgen hebben voor de concurrentie- en de financiële positie van Schiphol. De lage rendementen op aviation-activa die het gevolg zijn van regulering kunnen van invloed zijn op de financiering van benodigde investeringen. Ook het politieke landschap speelt een belangrijke rol bij de toekomstige groeimogelijkheden van onze luchthavens, en met name van Schiphol. Met de huidige discussies omtrent de groei na 2020 neemt de onzekerheid met betrekking tot de toekomstige verkeersstromen toe. Dit kan consequenties hebben voor de financiële haalbaarheid van omvangrijke investeringsprojecten die nu lopen. In het verleden heeft veranderende wet- en regelgeving met betrekking tot beveiliging geleid tot ingrijpende operationele aanpassingen en stijgende beveiligingskosten. De vluchtelingencrisis en de recente terroristische aanslagen zetten beveiliging weer hoog op de politieke agenda en kunnen wederom leiden tot nieuwe wet- en regelgeving voor luchtvaartbeveiliging.

De beheersing

Door te participeren in verschillende overlegorganen en een voortdurende dialoog te onderhouden met stakeholders, waaronder overheidsinstanties, hebben we een actieve rol in de beheersing van dit risico. Tevens monitoren we (politieke) besluitvormingstrajecten en ontwikkelingen op wetgevingsgebied. We onderhouden met name intensief contact met de Autoriteit Consument & Markt, die toezicht houdt op de vaststelling van aviation-tarieven en -voorwaarden van Schiphol.

Met modulair opgebouwde investeringsplannen behouden we flexibiliteit in geval van onverwachte wijzigingen in wet- en regelgeving.

F > IT-infrastructuur & informatiebeveiliging

Het risico

Onze bedrijfsvoering is in toenemende mate afhankelijk van IT-systemen en -applicaties. Die afhankelijkheid zal groter worden naarmate we onze ambitie om onze digitale capaciteiten uit te breiden realiseren. In combinatie met onvoldoende beveiligingsmaatregelen maakt deze afhankelijkheid ons kwetsbaar voor storingen in of uitval van bedrijfskritische IT-systemen, met negatieve consequenties voor onze bedrijfsvoering en voor onze reputatie. Daarnaast kunnen we doelwit worden van individuen of groepen die, omwille van persoonlijke of politieke doeleinden, inbreken in onze systemen en uit zijn op verstoring van onze bedrijfsprocessen of schade willen toebrengen aan onze reputatie of aan gebruikers van de luchthaven.

De beheersing

Een apart IT-beveiligingsteam ontwikkelt en implementeert beleid, procedures en baselines voor informatiebeveiliging om een bestendige IT-structuur te waarborgen. In 2015 is een driejarig programma gelanceerd om onze IT-beveiliging naar het gewenste niveau te brengen. Het programma ligt op schema en er zijn reeds belangrijke stappen gezet die onze bedrijfskritische systemen weerbaarder maken. Kritische systemen worden regelmatig getest en geaudit om te zorgen dat beleid en procedures effectief zijn. Een IT-calamiteitenherstelplan is een integraal onderdeel van onze bedrijfscontinuïteitsplannen voor het geval een verstoring zich toch voordoet. We volgen cybersecuritytrends en -ontwikkelingen nauwlettend en voeren een actief beleid om het bewustzijn van medewerkers over dit onderwerp te vergroten.

G > Grote projecten

Het risico

Het Capital Programme behelst de gelijktijdige realisatie van meerdere grote en complexe projecten gedurende de komende jaren, naast de normale onderhoudsinvesteringen. Een dergelijk programma brengt aanzienlijke projectrisico's met zich mee die kunnen leiden tot vertragingen en budgetoverschrijdingen of veiligheidsincidenten, met als gevolg schade aan onze reputatie of financiële positie. De middelen en capaciteiten die nodig zijn om projecten van deze omvang te managen, leggen een groot beslag op de onderneming. De omvang van de projecten vergroot tevens het risico dat oorspronkelijke projectdoelstellingen wijzigen of bij oplevering niet langer relevant zijn, met gevaar voor de financiële rentabiliteit van het project.

De beheersing

Om te garanderen dat er voldoende en juiste kennis en middelen beschikbaar zijn voor de omvangrijke en complexe uitbreidingsprojecten is een aparte afdeling opgericht waarin gespecialiseerde kennis van zowel binnen als buiten de organisatie bij elkaar wordt gebracht ten behoeve van het Capital Programme. Zo zorgen we ervoor dat er voldoende middelen beschikbaar zijn voor zowel de normale onderhoudsinvesteringen (die zullen worden gemanaged door de bestaande projectorganisatie) als de projecten die vallen onder het Capital Programme. Projectmanagement maakt gebruik van de voor Schiphol ontwikkelde STAP-systematiek, gebaseerd op PRINCE2, en past externe benchmarks toe ter ondersteuning van een professionele projectmanagementaanpak van alle aspecten van een project. Daarnaast is een intern kostenexpertisecentrum opgericht om het kosten- en inkoopmanagement verder te professionaliseren. Om zo flexibel mogelijk te kunnen inspelen op veranderende omstandigheden bouwen we investeringsprojecten modulair op.

H > Internationaal ondernemen

Het risico

De internationale deelnemingen van Schiphol bieden grote kansen en potentiële voordelen, maar gaan ook gepaard met risico's die specifiek zijn gerelateerd aan het land waarin de onderneming zich bevindt of de vorm van de samenwerking. Daarbij valt te denken aan bijvoorbeeld verschillende belasting- en wetgevingsstelsels, samenwerkingsverbanden met lokale partijen en bijzondere financieringsstructuren. Dit zijn risico's die binnen de eigen landsgrenzen niet spelen.

De beheersing

Door via lokale dochterondernemingen in het buitenland te participeren, beperken we de risico's tot deze dochterondernemingen. Ons beleid is lokale managementexpertise in te zetten bij het managen van internationale samenwerkingsverbanden en gebruik te maken van gerenommeerde lokale adviseurs voor advies over alle aspecten van de lokale omgeving die van invloed kunnen zijn op de (voorgenomen) samenwerking. Teneinde op de hoogte te blijven van lokale ontwikkelingen in wet- en regelgeving onderhouden we goede relaties met lokale (luchtvaart)autoriteiten. Bij het structureren van investeringen in het buitenland hebben we uitgebreid aandacht voor financiële instrumenten en de waardering van participaties.

Operationele risico's

I > Operationele risico's aviation

Het risico

De belangrijkste operationele risico's kunnen worden onderverdeeld in drie categorieën:

Een veiligheids- of beveiligingsincident

op een van onze luchthavens kan leiden tot een verstoorde luchthavenoperatie of vernieling van de infrastructuur, met mogelijk grote gevolgen voor passagiers, omwonenden, bedrijven op Schiphol en hun medewerkers. De verhoogde geopolitieke onrust in de wereld zorgt voor een toename van het beveiligingsrisico zoals is gebleken bij recente terroristische aanslagen, waaronder die op de luchthavens van Brussel en Instanbul.

Onverwachte bedrijfsonderbrekingen

door uiteenlopende factoren zoals extreme weersomstandigheden of natuurverschijnselen, brand, explosie, pandemieën, vliegtuigongevallen, incidenten in verband met terrorisme, technische storingen, systeemfouten of onderbrekingen in de stroomvoorziening kunnen een groot effect hebben op de bedrijfsvoering en op de resultaten en vooruitzichten van Schiphol.

Afhankelijkheid van derden

Onze luchthavens zijn in hoge mate afhankelijk van de inzet en het materieel van derden, zoals de luchtverkeersleiding, de Koninklijke Marechaussee en de Douane, beveiligingsbedrijven, schoonmaakbedrijven en onderhoudsbedrijven. Stakingen, bedrijfsonderbrekingen of niet-integer handelen door externe partijen kunnen leiden tot reputatieschade en kunnen een negatieve invloed hebben op het resultaat.

De beheersing

De belangrijkste gezondheids-, veiligheids en milieurisico's en beheersmaatregelen worden gemonitord middels verschillende veiligheidsmanagementsystemen, zoals het Terminal Veiligheidsmanagementsysteem en het Airside Veiligheidsmanagementsysteem. De risico-eigenaars brengen verslag uit aan onze Safety Review Board, die toezicht houdt op gezondheids-, veiligheids- en milieuaspecten. Luchthavenveiligheid is een gezamenlijke inspanning van alle partijen die betrokken zijn bij de operationele bedrijfsvoering. We spelen een sleutelrol in het Veiligheidsplatform Schiphol (VpS), waarin alle partijen die onderdeel zijn van het operationele luchthavenproces deelnemen om veiligheidszaken te bespreken en te promoten. We investeren in veiligheids- en beveiligingsinnovaties; een voorbeeld hiervan is de securityscan. Onze beveiligingsactiviteiten worden voortdurend steekproefsgewijs getest en regelmatig geaudit door interne en externe auditors om ervoor te zorgen dat ze voldoen aan geldende wet- en regelgeving. Medewerkers van bedrijven die in het beveiligde gebied (achter de securitycontrole) werken, zijn verplicht periodiek een operationele veiligheidstraining te volgen. Voor calamiteiten hebben we uitgebreide bedrijfsnoodplannen en -procedures; onze medewerkers zijn hierin getraind.

We zijn in onze operatie afhankelijk van derden. Dit beheersen we door middel van goede onderlinge verhoudingen en contacten met alle partijen die een rol spelen in het operationele luchthavenproces. Waar mogelijk leggen we afspraken vast in convenanten en overeenkomsten. We screenen te contracteren partijen en zorgen voor proactief beheer van deze relaties volgens de overeengekomen afspraken.

Compliancerisico's

J > Schending wet- en regelgeving en integriteitschendingen

Het risico

De luchtvaartsector kent een hoge mate van regulering. De belangrijkste op ons van toepassing zijnde wet- en regelgeving betreft geluid, veiligheid en beveiliging, milieu, mededinging, aanbestedingen, privacy en informatiebeveiliging. Het niet voldoen aan toepasselijke wet- en regelgeving kan schadelijk zijn voor onze reputatie en negatieve financiële en operationele gevolgen hebben.

De beheersing

Compliance is geïntegreerd in ons risicomanagementsysteem met een vastgesteld compliancebeleid, compliance- en risicomanagementprocedures, managementsystemen en rapportagestructuren. Onze gedragsregels bevatten de interne regels en richtlijnen met betrekking tot compliance en integriteit. Met het programma 'Mind Your Step' vragen we regelmatig aandacht van medewerkers voor compliance en integriteit; we organiseren dilemmasessies en e-learnings en stimuleren ook op andere manieren een open dialoog over dilemma's. Schendingen van de gedragsregels kunnen op verschillende manieren worden gemeld, waaronder anoniem via de Meldlijn Integriteit. Schendingen van de gedragsregels worden onderzocht door de interne Integriteitscommissie. Een sanctioneringsbeleid is onderdeel van de Schipholregels en is van toepassing op alle gebruikers van de luchthaven. Twee keer per jaar wordt aan de Risk & Compliance Commissie gerapporteerd over compliance-incidenten.